Giải pháp thư viện dùng chung sau hợp nhất – Kế thừa dữ liệu, liên thông vận hành, phục vụ bạn đọc tốt hơn
1. BIBFRAME là gì?
BIBFRAME (Bibliographic Framework) là mô hình dữ liệu thư mục do Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ (Library of Congress) khởi xướng phát triển, nhằm đưa dữ liệu thư viện vào môi trường Web và hỗ trợ công nghệ Linked Data (Dữ liệu liên kết).
Mạng lưới tri thức kết nối các thư viện và tài nguyên số
Trong nhiều thập kỷ, MARC21 đã đóng vai trò quan trọng trong việc biên mục, lưu trữ và trao đổi dữ liệu thư mục. Tuy nhiên, khi nhu cầu kết nối dữ liệu vượt ra ngoài phạm vi từng hệ thống thư viện, cách tổ chức dữ liệu theo các biểu ghi truyền thống bộc lộ những hạn chế nhất định trong việc nhận diện, liên kết và khai thác các thực thể tri thức.
BIBFRAME không đơn thuần là một định dạng thay thế MARC21. Đây là cách tiếp cận mới, trong đó thông tin về tài liệu được tổ chức thành các thực thể và mối quan hệ có thể liên kết, chia sẻ và khai thác trên môi trường số.
Mô hình BIBFRAME 2.0 tập trung vào ba thực thể cơ bản:
Work (Tác phẩm): Thể hiện nội dung trí tuệ của tác phẩm, chẳng hạn Truyện Kiều của Nguyễn Du.
Instance (Ấn bản): Thể hiện một phiên bản xuất bản cụ thể của tác phẩm, với thông tin về nhà xuất bản, năm xuất bản, ISBN và hình thức tài liệu.
Item (Bản tài liệu): Thể hiện bản tài liệu cụ thể được một thư viện quản lý và phục vụ bạn đọc.
Ví dụ, cùng một tác phẩm Truyện Kiều có thể được nhiều nhà xuất bản phát hành qua các năm và được lưu giữ tại nhiều thư viện. Thay vì chỉ hiển thị các biểu ghi riêng lẻ, hệ thống ứng dụng BIBFRAME có thể kết nối các ấn bản đó với cùng một tác phẩm, đồng thời liên kết với tác giả Nguyễn Du và các chủ đề có liên quan.
Đây chính là nền tảng để chuyển từ quản lý các biểu ghi thư mục sang quản lý và khai thác mạng lưới tri thức có liên kết.
2. Hiện trạng dữ liệu thư viện tại Việt Nam
Trong những năm qua, nhiều thư viện tại Việt Nam đã triển khai phần mềm quản lý thư viện, xây dựng cơ sở dữ liệu thư mục, số hóa tài liệu và phát triển các dịch vụ tra cứu trực tuyến.
Các chuẩn nghiệp vụ như MARC21, DDC, Dublin Core và các giao thức trao đổi dữ liệu đã được áp dụng ở những phạm vi khác nhau, tạo nền tảng quan trọng cho quá trình hiện đại hóa hoạt động thư viện.
Tuy nhiên, xét trên góc độ liên thông và khai thác dữ liệu ở quy mô rộng, vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục giải quyết.
Thứ nhất, dữ liệu còn phân tán giữa các thư viện. Mỗi thư viện có thể sử dụng một phần mềm, một cơ sở dữ liệu và một phương thức tổ chức tài nguyên riêng. Bạn đọc thường phải truy cập nhiều hệ thống để tìm kiếm cùng một tài liệu.
Thứ hai, dữ liệu biên mục chưa hoàn toàn đồng nhất. Cùng một tác phẩm hoặc tác giả có thể được mô tả khác nhau về nhan đề, tên tác giả, từ khóa, chủ đề và thông tin xuất bản. Điều này gây khó khăn cho việc tổng hợp, phát hiện trùng lặp và xây dựng mục lục liên hợp.
Thứ ba, khả năng liên kết giữa các tài nguyên còn hạn chế. Thông tin về tác giả, tác phẩm, ấn bản, chủ đề và tài liệu số thường được khai thác chủ yếu trong phạm vi từng hệ thống, chưa hình thành đầy đủ các mối quan hệ dữ liệu có thể tái sử dụng giữa nhiều thư viện.
Thứ tư, tài nguyên số chưa được khai thác theo hướng liên thông rộng rãi. Một tài liệu có thể đã được số hóa tại một thư viện nhưng bạn đọc ở địa phương khác chưa dễ dàng phát hiện được nguồn tài nguyên đó, ngay cả khi thư viện sở hữu cho phép truy cập.
Đặc biệt, trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính, hợp nhất các cơ sở thư viện và mở rộng dịch vụ đến cấp xã, phường, nhu cầu sử dụng chung, kết nối và chia sẻ dữ liệu ngày càng trở nên cấp thiết.
Những vấn đề trên không có nghĩa các hệ thống thư viện hiện có phải được thay thế đồng loạt. Điều cần thiết là xây dựng một nền tảng có khả năng kết nối, chuẩn hóa và khai thác dữ liệu từ nhiều hệ thống khác nhau.
3. Vì sao cần xây dựng Kho tri thức số liên thông?
Nếu mỗi thư viện được xem là một kho lưu giữ tri thức, thì Kho tri thức số liên thông chính là nền tảng kết nối những kho tri thức đó thành một mạng lưới phục vụ người dùng.
Một hệ thống liên thông không chỉ tổng hợp danh sách tài liệu mà còn cần nhận diện được những tài nguyên có cùng nội dung, những phiên bản khác nhau của cùng một tác phẩm, những thư viện đang sở hữu tài liệu và những nguồn tài nguyên số có thể khai thác.
Chẳng hạn, khi bạn đọc tìm kiếm Truyện Kiều, hệ thống có thể cung cấp một kết quả tổng hợp cho tác phẩm, từ đó cho biết:
✅Những thư viện nào đang sở hữu tác phẩm.
✅Các ấn bản, năm xuất bản và nhà xuất bản tương ứng.
✅Số lượng bản tài liệu tại từng thư viện.
✅Thư viện nào có phiên bản số và cho phép truy cập.
✅Những tác phẩm khác của cùng tác giả hoặc có liên quan về nội dung.
Thay vì tìm kiếm riêng lẻ tại nhiều website, bạn đọc có thể bắt đầu từ một điểm tra cứu thống nhất, sau đó truy cập đến nguồn dữ liệu và dịch vụ của thư viện sở hữu.
Đối với cơ quan quản lý, Kho tri thức số liên thông còn hỗ trợ tổng hợp số liệu về tài nguyên, theo dõi mức độ kết nối giữa các thư viện, nhận diện nguồn tài liệu trùng lặp và phục vụ công tác quy hoạch, phát triển nguồn lực thông tin.
Đối với các thư viện thành viên, mô hình này giúp mở rộng khả năng giới thiệu tài nguyên của đơn vị, tăng cơ hội tiếp cận bạn đọc và thúc đẩy chia sẻ dữ liệu mà vẫn duy trì quyền quản lý đối với tài nguyên gốc.
4. BIBFRAME tạo nền tảng cho Kho tri thức số liên thông như thế nào?
Một trong những giá trị nổi bật của BIBFRAME là khả năng tổ chức dữ liệu theo các thực thể có định danh và quan hệ rõ ràng.
Thay vì chỉ lưu tên tác giả dưới dạng văn bản, hệ thống có thể quản lý tác giả như một thực thể riêng, được liên kết với nhiều tác phẩm thông qua các vai trò khác nhau như tác giả, chủ biên, dịch giả hoặc người biên soạn.
Tương tự, các ấn bản khác nhau của cùng một tác phẩm có thể được liên kết với một thực thể Work chung. Thông tin về chủ đề, thể loại, ngôn ngữ và các mối quan hệ giữa tài liệu cũng có thể được chuẩn hóa để phục vụ tìm kiếm và khám phá tri thức.
Khi kết hợp với các công nghệ tìm kiếm hiện đại, đồ thị tri thức (Knowledge Graph) và trí tuệ nhân tạo (AI),mô hình này tạo điều kiện phát triển những dịch vụ mới như tìm kiếm theo ngữ nghĩa, gợi ý tài liệu liên quan, tra cứu theo tác giả và chủ đề, hoặc hỗ trợ người dùng đặt câu hỏi bằng ngôn ngữ tự nhiên.
Tuy nhiên, BIBFRAME không tự động giải quyết mọi vấn đề chất lượng dữ liệu. Để xây dựng được một mạng tri thức đáng tin cậy, cần có quy trình chuẩn hóa nhan đề, quản lý dữ liệu định danh tác giả (Authority),đối chiếu các ấn bản và kiểm soát nguồn gốc dữ liệu.
Vì vậy, ứng dụng BIBFRAME cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, kế thừa các dữ liệu MARC21, Dublin Core và hạ tầng thư viện hiện có.
5. UC.KMS – Hướng tiếp cận xây dựng Kho tri thức số liên thông của UC Việt Nam
Xuất phát từ nhu cầu kết nối và khai thác dữ liệu thư viện, Công ty UC Việt Nam định hướng phát triển UC.KMS – Nền tảng Kho tri thức số liên thông, hỗ trợ thu thập, chuẩn hóa, tích hợp và phục vụ dữ liệu từ nhiều thư viện thành viên.
Trong mô hình này, các thư viện có thể tiếp tục vận hành hệ thống phần mềm nghiệp vụ hiện có và kết nối, chia sẻ dữ liệu với UC.KMS thông qua các cơ chế tích hợp phù hợp.
Dữ liệu MARC21 và Dublin Core được tiếp nhận, chuẩn hóa và đối chiếu để từng bước hình thành danh mục tác phẩm dùng chung, danh mục tác giả có định danh và các mối liên kết giữa tác phẩm, ấn bản, thư viện sở hữu và tài nguyên số.
UC.KMS hướng tới các khả năng chính:
Tra cứu tập trung: Người dùng tìm kiếm tài liệu từ nhiều thư viện thông qua một cổng tra cứu thống nhất.
Hợp nhất thông tin tác phẩm: Những biểu ghi mô tả cùng một tác phẩm được liên kết, hạn chế tình trạng hiển thị trùng lặp trong kết quả tìm kiếm.
Kết nối tác giả và tri thức: Từng bước xây dựng danh mục tác giả, chủ đề và các quan hệ dữ liệu phục vụ khám phá tri thức.
Hiển thị nguồn sở hữu: Cho biết những thư viện đang có tài liệu, các ấn bản và số lượng bản tài liệu tương ứng khi dữ liệu nguồn được cung cấp đầy đủ.
Liên thông tài nguyên số: Giới thiệu các nguồn tài liệu số từ thư viện thành viên và hỗ trợ truy cập theo chính sách, quyền khai thác của từng đơn vị.
Hỗ trợ quản lý và thống kê: Tổng hợp thông tin về quy mô tài nguyên, mức độ tham gia và phát triển của mạng lưới thư viện.
Về lâu dài, UC.KMS được định hướng phát triển theo mô hình dữ liệu liên kết, tạo nền tảng cho việc ứng dụng BIBFRAME, Knowledge Graph và AI trong hoạt động thư viện.
6. Từ liên thông dữ liệu đến hình thành mạng tri thức
Chuyển đổi số thư viện không chỉ là số hóa tài liệu hay đưa danh mục sách lên Internet. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng kết nối những nguồn dữ liệu phân tán, giúp tri thức được phát hiện, chia sẻ và sử dụng hiệu quả hơn.
BIBFRAME mang đến một hướng tiếp cận quan trọng để thực hiện mục tiêu đó: chuyển từ những biểu ghi thư mục độc lập sang các thực thể tri thức có khả năng liên kết.
Đối với Việt Nam, xây dựng Kho tri thức số liên thông cần được xem là một quá trình lâu dài, kết hợp giữa chuẩn hóa nghiệp vụ thư viện, phát triển hạ tầng công nghệ, tổ chức chia sẻ dữ liệu và bảo đảm quyền khai thác tài nguyên.
Với định hướng phát triển UC.KMS, UC Việt Nam mong muốn góp phần xây dựng nền tảng kết nối các thư viện, thúc đẩy chia sẻ tài nguyên và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cho cộng đồng.
UC.KMS – TRI THỨC SỐ
Kết nối dữ liệu – Hình thành mạng tri thức liên thông.
CÔNG TY UC VIỆT NAM
Website: https://ucvn.vn
Từ khóa: BIBFRAME, MARC21, Dublin Core, thư viện số, Kho tri thức số liên thông, Linked Data, Knowledge Graph, UC.KMS, chuyển đổi số thư viện.
